За даноците општо

Малку историја

Во почетокот на 90-тите години со воведување на новиот економски систем се воведе и нов фискален систем, заснован на принципите на пазарност, приватна сопоственост, самостојност на економските субјекти, ориентација кон европската унија. Нов принцип кој е вграден во сегашниот фискален систем на република македонија е принципот на алокативна неутралност на даноците и буџетот, според кој, со инструментите на фискалната политика нема да се поттикнуваат и поддржуваат определени сектори. 
Нов значаен принцип е укинувањето на поголемиот број придонеси и нивното заменување со даноци. Задржани се само придонесите за социјалните фондови, односно за здравствено, пензиско и инвалидско осигурување. Се настојува да се афирмира принципот на префрлање на даночната оптовареност од директни на индиректни даноци. Тоа би значело намалување на учеството на даноците од доход, а зголемување на даноците на потрошувачка. Во оваа функција е и воведување на данокот на додадена вредност (ддв) заменувајќи го претходниот данок на промет.

Што е фискален систем

Под поимот фискален систем на една земја се подразбира системот на јавните расходи што се применуваат во таа земја. Јавни приходи се приходите што ги прибира државата од граѓаните и стопанството и тие служат за покривање на јавните потреби, односно за потребите на државата и граѓаните. Под јавни расходи пак се подразбира употреба на средствата прибрани со јавни приходи за покривање на јавните потреби на државата, за нејзино функционирање. За да може да ги извршува своите функции, државата треба да располага со финасиски средства. 
Во повеќето земји постои и државна сопственост и државата прибира сопствени приходи од својот имот. Тие приходи најчесто не се доволни за да се покријат трошоците што ги прави државата во вршењето на своите функции, а се од интерес на граѓаните и на државата како целост. Затоа во сите земји, државите покрај приходите од својот имот, прибира и други приходи. Овие приходи државата ги прибира од граѓаните и фирмите. 
Едно од основните и традиционалните права на државата е да воведвуа обврска за граѓаните и фирмите да придонесуваат за пкривање на јавните расходи, одвојувајќи дел од своите приходи и до својот имот. Најчесто прифатен принцип е дека секој граѓанин треба да учествува во јавните приходи според својата финансиска моќ. 
Овој принцип е содржан во уставот на Република Македонија 
(член 33; секој е должен да плаќа данок и други јавни давачки и да учествува во намирувањето на јавните расходи на начин утврден со закон). 
Најчесто преку даноците се прибираат од 30 до 50% од општествениот производ. Во република македонија земајќи го предвид ниското ниво на економска развиеност и големите потреби за социјални потреби и инвестициии,, јавните приходи и расходи се движат од 35 до 40 % од домашниот бруто – производ.

Поделба на приходите:

- Приходи од државните и јавните претпријатија и институции; 
- Даноци 
- Придонеси 
- Царини 
- Такси 
- Јавни заеми 
- Подароци и помош 

Иако се наброени различни видови приходи, сепак освен јавните заеми и подароци сите други видови јавни приходи, всушност претставуваат некој вид на данок. Всушност и даночниот систем се изедначува со целиот систем на јавни приходи зошто од даноците се прибираат 80% од приходите.

Што се тоа даноци?

Даноците се јавен приход кој кој произлегува од обврската што ја наложува државата на граѓаните и на претпријатијата задолжително да издвојуваат дел од својот приход или имот за задоволување на државните потреби. 
Основнта функција е фискална, но многу често даноците се користат за постигнување на определени економски и социјални цели. Во современи услови даноците се користат во остварување на стабилизаоната политика и во сузбивање на инфлацијата, бидејќи со зголемувањето се намалува куповната моќ на граѓаните. 

Основни елементи на секој даночен систем

1. Предмет, објект на оданочување 
2. Даночен обврзник
3. Даночна основица 
4. Даночна стапка

Предмет на оданочување (видови на даноци).

Предмет на оданочување се: приходите, потрошувачката и имотот. Определување на предметот или објектот на оданочување, односно, кои даноци ќе се плаќаат, значи, истовремено определување и на видовите даноци.

Порано земјоделството било најважна дејност, а земјата најзначаен имот, предмет на оданочување главно била земјата и приходите од земјата, а подоцна и на другите имоти како што се зградите, капиталот, приходите. Со тек на времето значајно пораснала и улогата на потрошувачката, односно прометот. Државата посебно воведувала и наплатувала данок на некои производи на кои имала монопол, како што биле солта и тутунот. Државата наплаќала царини, трошарина, патарина и други слични давачки кои имат облик на данок на поторшувачка.

Даночна основица

Даночна основица е оној обем и износ од предметот на оданочување врз кој се пресметува данок. На пример , данок на добивка се плаќа на остварената добивка во текот годината, а персоналниот данок на доход се плаќа на сите приходи што ги има граѓанинот по сите основи во текот на една година.

Даночен обврзник

Важно прашање за секој вид данок е - кој е даночниот обврзник? 
Кој треба да го плаќа тој данок? 
Носители на даночната обврска се фирмите и граѓаните. Притоа треба да се има предвид дека се прави разлика меѓу фирмите според големината.

Даночна СТАПКА

Тоа е процентот, делот што треба да се плати во вид на данок од утврдента даночна стапка. Ако даночната стапка е утврдена на 15% тоа значи дека толкав процент од вкупната добивка која се оданочува, треба да се плати како данок на државата. 

Најчесто се пратикуваат два вида даночни стапки: 
- Пропорционални и 
- Прогресивни. 

Плаќањето на данок со пропорционалан стапка значи да се плаќа данок секогаш со иста стапка, независно од големината на имотот или приходот. Кај прогресивната стапка, на поголем износ на имот, приход или добивка, се предвидува повисока стапка, а на помала добивка пониска стапка.

Поделба на даноците

1. Даноци на доход
- Данок на добивка на правните лица 
- Данок од доход на граѓани 

2. Даноци на потрошувачка 
- Данок на додадена вредност 
- Акцизи и царини 

3. Даноци на имот
- Данок на имот, 
- Наследство
- Јавни заеми

Даноци на доход

(1) Данок на добивка

Данокот на добивка е регулан со закон за данок на добивка “Службен весник” на Република Македонија бр.80 од 1993 година и измените од 33/95; 43/95; 71/96; 5/97; 28/98; 11/01 

кој го плаќа овој данок 

- Правно лице (субјект) – резидент на Република Македонија кој остварува дејност добивка од вршење на дејноста во земјата и странство. Резидент е субјект кој е основан или има седиште на територијата на република македонија. 
- Правно лице кое не е резидент на РМ и тоа за добивката која ја остварува од вршење на дејност на териториај на рм. 

- стапката на данокот на добивка е пропорционална и сега е утврдена 
На 15% од осоновата за оданожување (пред тоа беше 30%), што се
смета за мошне ниска стапка во споредба со други земји. 
- основица за пресметување на данокот на добивка е добивката која се 
Утврдува во даночниот биланс. Добивката претставува разлика меѓу 
Вкупните приходи и вкупните расходи на даночниот обврзник. 

- под расходи што се признаваат како одбивни ставки за да се утврди добивката за оданочување, се подразбираат само расходите што се направени за вршење на дејноста. 
Овде спаѓаат: 
- бруто платите на вработените; 
- личните надоместоци на членовина управниот и надзорниот 
Одбор во висина од 50% од исплатенито износ; 
- амортизација; 
- трошоците по основ на каматите и кредитите кои се користени 
Исклучиво за вршење на дејноста на обврзникот,освен оние кои
се користени за набавка на патнички автомобили, мебел, 
Уметнички дела, трошоци за истражување и развој преку 
Сопственои научно-истражувачки центри или институции; 
- премиите платни за осигурување на деловниот имот на 
Обврзникот; 
- надоместоците за превоз, хранарина и регрес за годишен 
Одмор; 
- дневници за службени патувања; 
- придонеси за пензиско и инвалидско осигурвање, здравствено 
Осигурување и придонесот за вработување; 
- данок на имот, таксите и другите платени јавни давачки; ;
- трошоците за економска пропаганда во функција на 
Унапредување на дејноста

Загуби
Загубите од деловни и неделовни трансакции можат да се пренесувааат 
На товар на добивката во идните пресметковни периоди, но најдолго до 
Три години, сметано од годината кога се прикажани.

Даночни олеснувања 
- обврзникот има право на забрзана амортизација на основните
средства во случаи кога остварува технолошка модернизација или 
Набавка на средства за заштита на животната средина и природа, но 
Зголемена најмногу до 255 од утврдената стапка на амортизација. Ова 
Може да се оствари со поднесување на писмено барање до органот за 
Јавни приходи. 
- На обрвзникот му се намалува даночната основица за износот на 
Инвестициите во основни средства за проширување на сопствената дејност, но најмногу до 25% од основицата. Ако обврзникот документарно не го докаже ова, го губи правото на ослободување по оваа основа. 
- на обврзникот кој од добивката извршил вложувања во подрачја на стопански недоволно развиени општини и во специфични подрачја (ридско-планински региони, пограничен појас) му се намалува даночната основица во висина до 50% од основата. Ако обврзникот документарно не го докаже ова, го губи правото на ослободување по оваа основа. 
- обврзникот кој е корисник на слободна економска зона, се ослободува од на данок на добивка за период од 10 години од отпочнувањето на вршењето на дејноста. 
- на даночниот обврзник кај кој се вложени средства од странски лица (странски инвестиции), му се намалува пресметаниот данок сразмерно на учеството на станскиот капитал. Услов е учеството на странскиот капитал да изнесува најмалку 20% од вкупно вложениот заеднички траен капитал. Ова ослободување се однесува само за периодот од првите три години, почнувајќи од годината во која се остварува добивката. Услов е корисникот на ова ослободување да работи најмалку уште три години по истекот на последната година во која го користел даночното ослободување. Ова право се остварува со одобрение на органот за јавни приходи, по поднесеното писмено барање. 
- на обврзникот му се намалува даночната основица во висина на средствата од добивката вложени за заштита на животната средина и на природата. 
- на обврзниот кој за прв пат почнува со вршење на дејноста , во првата година во која искажува добивка, пресметаниот данок му се намалува за 50% под услов да работи наредните три годиниод годината кога го искористил ова олеснување. Ова право исто така се остварува со одобрение на органот за јавни приходи, по поднесено писмено барање. 
- на обврзникот кој котира на официјалните пазари на берза, износот на пресметаниот данок на добивка му се намалува за 50% за првите три години.

Избегнување на двојното оданочување на добивка 
- на обврзникот-резидент на република македонија кој на добивката, што е остварена со работа во странство, платил данок во друга држава му се намалува пресметаниот данок во земјава во висина на износот на данокот на добивка платен во странство. 
- матично правно лице – резидент на рм, има право на намалување на пресметаниот данок во земјата за износот на данок што го платила неговата подружница во друга држава, а на добивката која влегува во приходите на матичнотот правно лице. Право на вакво намалување има матично правно лице кое непрекинато во период од најмалку една година пред поднесувањето на билансот држело 25% или повеќе акции/учество во нерезидентна подружница.

Наплата 
Даночниот обврзник е должен утврдувањето и плаќањето на данокот на добивка да го врши врз основа на образецот – даночен биланс што заедно со годишната сметка го доставува до органот за јавни приходи. 
Обврзникот, во текот на годината, данокот на добивка го плаќа во вид на месечни аконтации. Месечната аконација се плаќа во рок од 15 дена по истекот на секој календарски месец.

(2) персонален данок на доход

Според законот, се оданочуваат следните приходи:

- Лични приходи 
- Приходи од земјоделска дејност 
- Приходи од самостојна дејнсот 
- Приходи од имот и имотни права 
- Приходи од авторски права и права на индустриска сопственост 
- Приходи од капитал 
- Капитални добивки 
- Добивки од игри на среќа и други наградни игри 
- Други приходи

Даночен обврзник е секое физичко лице - резидент на република македонија за доходот остварен во земјата и странство, како и физичко лице нерезидент (странско лице) за доход остварен на територијата на република македонија. Обврзникот на данокот на доход е физичко лице – трговец, тговец- поединец, како и физички лица кои се занимаваат со земјоделска дејност, занаетчиска дејност, адвокати, нотари, лекари и други лица кои вршат услуги и слободни занимања. 
Даночната основица претставува износот на приходите кои даночниот обврзник ги остварува во текот на годината, намалени за придонесите за пензиско и инвалидско осигурвање, здравствено осигурување, вработување, придонесот за доброволно пензиско осигурвање, личните ослободувања во износ од 30.000 денари на годишната основа,такси и други давачки. 
Стапките на данокот се прогесивни и изнесуваат:
- До 360.000 денари – даночна стапка од 15% 
- Над 360.000 денари -54.000 + 18% на делот на доходот над 360.000 денари. 
- Аконтациите на данокот се плаќаат месечно по стапка од 15% за до 30.000 денари, а над таа сума 4.500 + 18% на делот на доходот над 30.000

1) Лични примања

Даночен обврзник

Даночен обврзник е секое физичко лице за приходите остварени врз основа на работен однос, вклучувајќи ги и приходите од повремено вршење на дејноста за државни органи на база на договор со домашни и странски правни лица, како и со домашни и странски физички лица кои вршат дејност. 
Согласно законот, личните примања ги сочинуваат платите, други дополнителни приходи врз основа на работен однос, пензии, приходи на членовите на управните и надзорните одбори, плати на пратеници, функционери, советници, спортисти, надоместок за боледување, надоместок на судиите-членовите на порота и други.

Даночна основица

Даночна основица претставува бруто платата. За странски лица не-резиденти, даночната основица претставува бруто плата или износот на дополнителниот доход на основа на вработување кај резидент на република македонија. Даночна основица за резидент на република македонија кој е вработен во странско дипломатско или конзуларно претставништво и во меѓународни организации во република македонија претставуа бруто платата, намалена за придонесите и личните ослободувања. Персоналниот данок се плаќа однапред.

2) Приходи од земјоделска дејност 
Даночен обврзник е сопственикот или корисникот на земјиштето. Даночната основица е катастарскиот приход или реалниот доход. Заради поттикнување на нови вработувања, предвидени се даночни ослободувања за даночниот обврзник кој ќе отпочне да се занимава со земјоделска дејност за првпат како негово главно занимање, како и за лица кои ќе се вратат на село и ќе отпочнат да се занимаваат со земјоделство.

3) Приходи од самостојна дејност 
Ги опфаќаат приходите од вршење на трговска дејност, професионална дејноста и интелектуални услуги, како и приходи од земјоделска дејности други интелектуални услуги. Даночен обврзник е физичко лице –трговец, трговец-поединец, како и физички лица кои вршат самостојна професионална дејност. Со законот се прдвидени даночни олеснувања за даночните обврзници кои за првпат започнуваат да вршат дејност, во износ од 50% од данокот за првата година. Исто така, предвидено е даночно олесување од 25% заради инвестирање во опрема (освен за моторни возила, намештај, теписи и друго) и проширување на дејноста.

4) Приходи од имот и имотни права 
Даночна основица е годишниот приход од издавањето под закуп на средствата, намалени за трошоците за одржување и управување, до 40% од бруто приходот. 
Персоналниот данок на доход се плаќа годишно на збирот на нето приходите од сите извори.

Даночни ослободувања и олесувања

За приходите од земјоделска дејност – ослободување за првите пет години

Ова олеснување важи за лицето кое за прв пат ќе се определи за вршење на земјоделска дејност како основна дејност, како и лицето кое ќе се врати на село и ќе се реактивира како вршител на земјоделска дејност, а кое било евидентирано како невработено лице.

За новите даночни обврзици намалување на данокот од 50%

Кај приходите од самостојни дејности кои за прв пат почнуваат со вршење на самостојна дејност пресметаниот данок ќе му се намали за 50% во првата година во која покажува добивка, под услов дејноста да ја врши најмалку уште три години од годината во која го користел даночното олеснување.

Каматите на орочени штедни влогови на обврзници за старото девизно штедење ослободени од данок

Каматите на орочени штедни влогови и други депозити нема да се оданочуваат до 1 јануари 2006 година. 

Капиталните добивки остварени од хартии од вредност 

Нема да се оданочуваат до 2006 година.

Даноци на поторошувачка

1) данок на додадена вредност (ддв)

Република македонија го донесе законот за додадена вредност – ддв и тоа го измени даночниот систем “службен весник” на република македонија бр.44/99, 59/99, 89/99, 11/00, 93/00. Со ова земјата направи значаен чекор ккон европската унија и светскиот поредок. 

Воведувањето на ддв се смета како најважен процес во даночните реформи. Сериозните подготовки што му претходеа на неговото воведува имаа за цел да се избегнат негативните последици со кои се сретнаа некои земји во транзиција при воведувањето на овој данок, особено, влијанието врз цените и инфлацијата. 
Секако, определбата за прифаќање на овој данок е и поради бројните предности што ги има спореден со поранешниот данок на промет. За разлика од данокот на промет, кој беше еднофазен и се плаќаше само во крајната потрошувачка, ддв е повеќефазен данок, односно, се плаќа во повеќе фази на производството и прометот, вклучувајќи ја и финалната потрошувачка. При преминот на производот од една во друга фаза, се плаќа само данокот на додадената вредност во таа фаза, при што при продажбата(излезот на производот) се одбива платениот данок при купувањето (при влезот) на тој производ. Значи, данок плаќа, поточно пресметува, секој учесник, во секоја фаза на минување на производот до крајниот потрошувач и тоа само на вредноста што тој ја додал на прозиводот. Меѓутоа, секој учесник има можност да си го врати платениот данок. Таква можност нема само крајниот потрошувач кој го употребува производот или услугата, па тој дефинитивно ја плаќа предвидената стапка на данок на ддв на формираната продажна цена. 

Предмет на оданочување со ддв е: 

1. Промет на добра и услуги кој се врши со надоместок во земјава, од страна на даночниот обврзник и во рамките на неговата трговска дејност. 
2. Увозот на добра. 

Даночен обврзник 
Даночен обврзник е лице кое трајно или повремено самостојно врши стопанска дејнсот, со цел да оствари приходи. Меѓутоа крајни носители на даночното оптоварување се крајните потрошувачи, граѓаните, крајните учесници во прометот. 

Даночни стапки 
Данокот на додадена вредност се пресметува со примена на пропорционални даночни стапки врз даночна основица за прометот што се оданочува на стоки и услуги и извоз. Оданочувањето се врши со општа даночна стапка од 19 % и со повластена даночна стапка од 5%. Во законот наброени се случаите на промет на добра и вршење на услуги за кои не се плаќа ддв. Меѓутоа, на најголем број на производи и услуги се плаќа ддв по општа даночна стапка од 19%, а за мал број на производи се плаќа повластена стапка од 5%, како што се на пример, производите за човечка исхрана, електрична енергија, греење, лековите, сапуните, книгите, весниците и др. И други производители бараа на нвинтие производи и услуги да се плаќа повластена стапка на ддв од 5%. Особено беа силни барањата од земјоделците и на градежништвото. Со изменување и дополнување на законот за ддв прифатени се некои од тие барања. Така сега, со стапка од 5% се плаќа данок на ддв и на минаралните хемисли ѓубрива, на средствата за заштита на растенијата и др. 


2) акцизи 

Законот за акцизи е донесен како дел од реформите во даночниот систем во 1993 година (објавен во „Службен весник на РМ” бр. 78/93, 70/94, 14/95, 42/95, 71/96, 5/97, 36/97, 7/98, 63/98, 39/99, 43/99, 9/2000, 5/2000 и 11/01). 

Акцизите се плаќаат на нафтени производи, тутунски производи, пиво, моторни возила, луксузни производи и др. 

Даночен обвзник за нафтени и тутунски производи е производителот, како и увозникот, додека за моторните возила е купувачот. За сите други производи, даночен обврзник е секој дел во трговијата (производителот, увозникот, продавачот на големо, продавачот на мало, рестораните, хотелите, продавниците или индивидуалите производители). 
Даночните стапки за акцизи се различни за одделни производи. Акцизите се плаќаат заедно со царината за увоз. 

3) царини 

За разлика од другите видови на даноци, на кои основна функција им е фискалната, кај царините, како еден вид данок, таа функција им е споредна, а основната им е заштитната фунцкија. Со тоа што при увозот цената на некој производ се оптоварува со износот на царината. Увезениот производ во споредба со домашните производи ќе биде со повисока цена и со намалена конкуретност, што е и цел на царината. 

предмет на царинење
предмет на царинење, односно оданочување е увозот на стоки (ретко
извозот), а основицата на царината е вредноста на увезената стока. 
Како обврзници се јавуваат сите граѓани и фирми, односно сите 
Физички и правни лица кои увезуваат стоки од странство. Притоа, 
Предвидени се олеснувања или осободувања за определени стоки. На 
Пример: личниот багаж на патниците или за стока до определен 
Паричен износ, за определени случаи или за некои граѓани, на пример, 
За дипломатските и конзуларните службеници, за вработените во 
Странство, за инвалидски помагала.

Стапки 
Стапките, односно, царинските тарифи, како многу важен елемент на 
Царинскиот систем, во сегашниот царински систем се пониски за 
Производите кои не се произведуваат во република македонија. За 
Другите производи тарифите се повисоки, врз основа на потребите 
За заштита на тие производи.

Даноци на имот

Законот за данок на имот е донесен исто така во 1993 година (објавен 
во „Службен весник на РМ” бр. 80/93) 

согласно законот се предвидени следниве видови на даноци. 
1. Данок на имот; 
2. Данок на наследство и подарок; 
3. Данок на промет на недвижности и права. 

1. Данок на имот 
Се плаќа на недвижен имот и определени видови подвижен имот, како на пример на моторни возила. Даночен обврзник е правно или физичко лице, сопственик или корисник на имотот. 
Даночните стапки се пропорционални и изнесуваат 0,10% за недвижен имот и 0,05% за другите средства. 

2. Данок на наследство и подарок 
Се плаќа на наследен или подароци, на недвижен имот, пари, акции, обврзници или други средства. 
Обврзник на данокот е правно лице или физичко лице за наследен или подарен имот во земјата или странство. Странско физичко лице плаќа данок само за наследен или подарен имот на територијата на република македонија. Даночната основица е пазарната цена на имотот. Стапката на данокот за наследници од втор наследен ред е 5%, а за другите наследни редови 10%. 
Наследниците од прв наследен ред се ослободени од данок. 

3. Данок на промет на недвижности и права
Се плаќа на промет на недвижности и права. Стапката на данокот е 3%. Даночен обврзник е продавачот на недвижноста или правото - правно или физичко лице.